اگر بلد نیستی به خودت بخندی، این گزارش برای توست!/ مرز شوخی با خودتحقیری کجاست؟
پژوهشها نشان میدهد توانایی خندیدن به خود میتواند به سازگاری با مشکلات، بهبود روابط و افزایش رضایت از زندگی کمک کند، اما اگر این شوخی از خودنفرتی و تحقیر ناشی شود، ممکن است پیامدهای متفاوتی داشته باشد.
به گزارش دهقانی پور: خندیدن به خود یکی از رفتارهایی است که شاید در نگاه اول ساده و حتی پیشپاافتاده به نظر برسد، اما پژوهشهای روانشناختی نشان میدهد نوع نگاه انسان به خودش و توانایی او برای شوخی کردن با اشتباهات و کاستیهایش میتواند با سلامت روان، روابط اجتماعی و نحوه مواجهه با مشکلات زندگی ارتباط داشته باشد.
این موضوع از سالها پیش مورد توجه روانشناسان و پژوهشگران طنز بوده است؛ با این حال، هنوز میان «شوخی سالم با خود» و «خودتحقیری» تفاوتهایی وجود دارد که نمیتوان آنها را نادیده گرفت.
چرا بعضی کودکان نمیتوانند شوخی را تحمل کنند؟
در دهه ۱۹۹۰، روانشناسان برای بررسی علت طرد شدن برخی کودکان از سوی همسالانشان، دو گروه از کودکان را شناسایی کردند. گروه نخست کودکانی بودند که رفتارهای پرخاشگرانه و زورگویانه داشتند و گروه دوم کودکانی که رفتاری ضعیف و مطیع از خود نشان میدادند. با وجود تفاوتهای رفتاری، هر دو گروه یک ویژگی مشترک داشتند، نمیتوانستند شوخی را تحمل کنند.
کودکان گروه نخست در برابر متلک و شوخی با خشم یا خشونت واکنش نشان میدادند و گروه دوم احساس آسیبدیدگی میکردند و کنار میکشیدند. هر دو گروه شوخی دیگران را توهین تلقی میکردند و نمیتوانستند نیت طنزآمیز آن را بپذیرند. در مقابل، کودکانی که از نظر اجتماعی اعتماد بیشتری داشتند، معمولاً شوخیها را نادیده میگرفتند یا حتی از آنها لذت میبردند. این یافتهها نشان میدهد نوع مواجهه انسان با شوخی، حتی در سالهای نخست زندگی، میتواند با روابط اجتماعی او ارتباط داشته باشد.
اختلاف نظر درباره خندیدن به خود
توانایی خندیدن به خود از مدتها قبل موضوع بحث فیلسوفان و پژوهشگران بوده است. افلاطون اساساً معتقد بود خنده بیشتر از احساس برتری نسبت به دیگران ناشی میشود. از نگاه او، انسانها زمانی میخندند که فرد دیگری را پایینتر از خود ببینند؛ بهویژه اگر آن فرد درباره ظاهر یا تواناییهای خود دچار توهم باشد.
توماس هابز، فیلسوف انگلیسی قرن هفدهم، نیز تا حد زیادی با این دیدگاه همراه بود. از نظر او، یکی از مواردی که انسان میتواند به خودش بخندد، زمانی است که به حماقتی در گذشته نگاه میکند و متوجه میشود در فاصله زمانی پس از آن، تجربه و پختگی بیشتری به دست آورده است.
با گذشت زمان، این دیدگاه تغییر کرد و نظریههایی مطرح شد که طنز را الزاماً ناشی از بدخواهی نمیدانستند. یکی از این نظریهها، «نظریه ناسازگاری» بود که خنده را نتیجه مواجهه با نقض غیرمنتظره هنجارهای اجتماعی میدانست.
با وجود این، تا سالهای اخیر هنوز این پرسش مطرح بود که آیا انسان واقعاً میتواند به خودش بخندد یا نه.
آزمایشی برای سنجش واکنش افراد
در سال ۲۰۱۱، گروهی از پژوهشگران اروپایی به جای پرسیدن مستقیم این سؤال از افراد، توانایی آنها برای خندیدن به خود را در یک آزمایش بررسی کردند. شرکتکنندگان هنگام ورود به آزمایشگاه بهطور مخفیانه فیلمبرداری شدند. سپس در مراجعه بعدی، تصاویری تغییرشکلیافته از چهره خودشان را که شبیه تصاویر آینههای تفریحی بود مشاهده کردند و واکنش آنها ثبت شد. همه افراد به این تصاویر واکنش یکسانی نشان ندادند، اما ۸۰ درصد آنها دستکم لبخند زدند و حدود ۴۰ درصد نیز با صدای بلند خندیدند. به گفته سونیا هاینتس، پژوهشگر حوزه طنز، اکنون شواهد علمی نشان میدهد انسان میتواند به خودش بخندد و این توانایی با فواید مختلفی همراه است.
کسانی که از خندیده شدن میترسند
خندیدن به خود برای همه افراد آسان نیست. برخی افراد نسبت به خنده دیگران حساسیت شدیدی دارند که از آن با عنوان «ژلوتوفوبیا» یاد میشود. برای فردی که چنین حساسیتی دارد، حتی لبخند دیگران میتواند به این معنا باشد که طرف مقابل او را فردی مضحک میداند. این افراد ممکن است در موقعیتهای اجتماعی حتی از شوخی دوستان خود نیز برداشت منفی داشته باشند. پژوهشگران عوامل مختلفی را در شکلگیری این ویژگی مؤثر میدانند. تربیت بسیار سختگیرانه و تنبیهی یکی از عوامل احتمالی است. تجربههای ناخوشایند در دوران کودکی، از جمله قرار گرفتن طولانیمدت در معرض تمسخر همسالان، نیز میتواند نقش داشته باشد. بر اساس یافتههای پژوهشگران، این ویژگی با رضایت کمتر از زندگی، اجتناب بیشتر از روابط دوستانه، تنهایی و افسردگی ارتباط دارد. در نقطه مقابل، ویژگی دیگری با عنوان «ژلوتوفیلیا» مطرح شده است که به لذت بردن از خندیده شدن توسط دیگران اشاره دارد. یکی از نمودهای آن نیز «بازیگوشی» است؛ یعنی توانایی سبک گرفتن خود و موقعیتهای روزمره.
هر شوخی با خود، شوخی سالم نیست
پژوهشگران در سال ۲۰۰۳ چهار سبک اصلی طنز را معرفی کردند: طنز پیونددهنده، طنز تقویتکننده خود، طنز پرخاشگرانه و طنز خودتحقیرکننده. در ابتدا، طنز خودتحقیرکننده بیشتر بهعنوان نوعی رفتار ناسازگار تلقی میشد. در این نوع طنز، فرد ممکن است برای اینکه دیگران او را بیشتر بپذیرند، درباره ضعفها، اشتباهات یا کاستیهای خودش شوخی کند. اما پژوهشهای بعدی، تصویر پیچیدهتری ارائه دادند.
سونیا هاینتس در بررسی گروهی از افرادی که از طنز خودتحقیرکننده استفاده میکردند، دریافت که برخلاف انتظار، این افراد الزاماً با مشکلات شدید سلامت روان مواجه نبودند. حتی استفاده از این نوع طنز در برخی موارد با عزتنفس بالاتر و روابط بینفردی بهتر همراه بود. برخی از این افراد گفته بودند که با وجود ناامنی یا مشکلاتی در زمینه عزتنفس، شوخی کردن با خود به آنها کمک میکند با این دشواریها کنار بیایند و ارتباط بهتری با دیگران برقرار کنند.
تفاوت میان خودتحقیری و شوخی با خود
پژوهشهای دیگر نشان دادهاند که آثار طنز خودتحقیرکننده به شرایط استفاده از آن بستگی دارد. در مطالعهای در سال ۲۰۱۴ مشخص شد کودکانی که قربانی قلدری بودند، بیشتر از دیگران از طنز خودتحقیرکننده استفاده میکردند. اما مطالعهای در سال ۲۰۱۶ تصویر متفاوتی ارائه کرد.
در این پژوهش، کودکانی که فقط به طنز خودتحقیرکننده متکی بودند، عزتنفس پایینتری داشتند و در طول زمان تنهاتر شدند. در مقابل، گروهی از کودکان که علاوه بر این نوع طنز از سبکهای دیگر طنز نیز استفاده میکردند، همان پیامدهای منفی را تجربه نکردند.
به این ترتیب، پژوهشگران به این نتیجه رسیدند که استفاده از طنز خودتحقیرکننده لزوماً مشکلساز نیست و زمینه و میزان استفاده از آن اهمیت دارد.
به گفته هاینتز، اگر شوخی با خود از تلخی و نفرت از خود ناشی شود، احتمالاً برای فرد مفید نخواهد بود.
خندیدن به خود و کنار آمدن با مشکلات
پژوهشها نشان میدهد توانایی خندیدن به خود میتواند به فرد کمک کند با شکستها و اتفاقات ناخوشایند زندگی کنار بیاید.
وقتی فرد اشتباهی مرتکب میشود، میتواند به جای واکنشهایی مانند خشم و ناراحتی، با فاصله گرفتن از موقعیت، جنبه سبکتر آن را ببیند.
این توانایی به نوعی به فرد اجازه میدهد اتفاقات را از فاصلهای بیشتر مشاهده کند و واکنش خود را نسبت به آنها تغییر دهد.
از سوی دیگر، خندیدن به خود میتواند در روابط اجتماعی نیز کاربرد داشته باشد. بهویژه در موقعیتهای جدید که فرد هنوز از روحیات و نوع شوخطبعی دیگران اطلاع ندارد، شوخی درباره خود میتواند راهی کمخطرتر برای ایجاد ارتباط باشد.
وقتی شوخی به ارتباط بهتر کمک میکند
این موضوع حتی در روابطی که میان افراد تفاوت قدرت وجود دارد نیز بررسی شده است. پژوهش دیگری نشان داد استادانی که از طنز خودتحقیرکننده استفاده میکردند، از سوی دانشجویان با نگاه مثبتتری دیده میشدند.
همچنین افرادی که اشتباهات جزئی خود را، تا زمانی که تأثیری بر دیگران نداشته باشد، با خنده پشت سر میگذارند، ممکن است گرمتر و شایستهتر دیده شوند.
با این حال، نکته اصلی همچنان حفظ تعادل است؛ زیرا فاصله میان شوخی با خود و تحقیر مداوم خود میتواند باریک باشد.
چگونه نگاه سبکتری به خود داشته باشیم؟
پژوهشگران برای تقویت شوخطبعی، راههایی را پیشنهاد کردهاند. یکی از آنها این است که فرد ابتدا با موضوعات ساده و کماهمیت شروع کند؛ برای مثال درباره لباس، عادتهای روزمره یا اشتباهات کوچک خود شوخی کند و بهتدریج با مسائلی که زمانی باعث ناراحتی یا خجالت او میشدند، راحتتر شود. اگر شوخی مستقیم درباره نقاط حساس دشوار باشد، میتوان از راه دیگری شروع کرد: تقویت نگاه بازیگوشانه به اتفاقات روزمره.
در یک مطالعه، شرکتکنندگان به مدت یک هفته هر شب ۱۰ دقیقه سه اتفاق بازیگوشانه و سرگرمکنندهای را که در طول روز تجربه کرده بودند یادداشت کردند؛ این اتفاق میتوانست یک فکر، مشاهده یا رویدادی ساده در مسیر رفتوآمد باشد.
نتایج نشان داد شرکتکنندگان حتی تا سه ماه بعد نیز خود را بازیگوشتر میدانستند و کاهش احساس افسردگی و افزایش شادی را گزارش کردند.
در نهایت، پژوهشها نشان میدهد خندیدن به خود نه صرفاً یک ویژگی شخصیتی، بلکه مهارتی است که میتواند در مواجهه با اشتباهات، موقعیتهای اجتماعی و دشواریهای زندگی نقش داشته باشد؛ البته به شرط آنکه این شوخی از پذیرش خود و فاصله گرفتن از جدیت بیش از حد ناشی شود، نه از نفرت و تحقیر خود.
منبع: BBC